شناسه كتاب

كتاب انقلاب اسلامی در سبزوار نام یكی از محصولات متنوع فرهنگی مركز اسناد انقلاب اسلامی می باشد، كه توسط حسن شمس آبادی به سال 1390 در 756 صفحه به رشته تحریر درآمده است.

مقدمه

در مقدمه كتاب از منحصر به فرد بودن انقلاب اسلامی ایران در جهان و اینكه هیچ انقلابی به این عظمت در هیچ جای دنیا رخ نداده و همچنین فعالیت مبارزان و علمای مجاهدی چون شهید هاشمی نژاد، آیت الله خزعلی، آیت الله مكارم شیرازی و دیگران چشم گیر بود.

در پیشگفتار نیز، رخدادهای بزرگ تاریخ توسط پژوهشگران و نویسندگان با گرایش و ذائقه های گوناگون بررسی شده؛ از جمله انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی (ره)، سالهایی كه امام خمینی (ره) پرچم مبارزه را علیه رژیم پهلوی برافراشت، روح حماسی و شور ایرانیان در آستانه انقلاب و...

بخش اول (سبزوار از اواخر دوره قاجار تا استقرار مشروطیت)

این بخش شامل گزارش های مقامات محلی به مسئولان شهرستان، شكایات مردمی از ظلم و ستم حاكمان ظالم، تلگراف های حمایت از دولت و گاه مخالفت با برنامه های آن می باشد.

فصل اول از بخش اول

در این فصل جغرافیای تاریخی – اقلیمی شهرستان سبزوار بررسی می شود. نویسنده در این فصل تقسیم بندی ذیل را ارائه می دهد.

الف)موقعیت كنونی شهرستان سبزوار

ب) موقعیت جغرافیایی و وجه تسمیه بیهق

ج) وجه تسمیه سبزوار

د)پیشینه تاریخی سبزوار؛ كه به دوران اشكانیان و هم زمان با شكوفایی راه بین الملل شرق به غرب یعنی جاده ابریشم بر می گردد.

در نظر نویسنده كتاب، سبزوار از دیرباز از كانون های اولیه تشیع در ایران بود كه مردم آن اعتقادی راسخ و تعصبی شدید به مذهب شیعه داشتند.

فصل دوم از بخش اول

این فصل به بررسی اوضاع سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی سبزوار در اواخر دوره قاجار اختصاص یافته است. وضعیت سیاسی ،اجتماعی و اقتصادی سبزوار، در دوره قاجار را باید در یاداشت ها و خاطرات مسافران و جهانگردان داخلی و خارجی پی گیری كرد. به گفته آنها با هجوم افغان ها به سبزوارشهر خسارات زیادی دید و تعداد زیادی از مردم كشته شدند. نادر شاه افشار توانست سبزوار را از چنگال افغان ها درآورد اما خسارات زیادی به آن شهر وارد شده بود.

جیمز فریزر كه در سال 1245 (ش) 1283(ق) از سبزوار عبور كرده است، معتقد است كه این شهر از دوره ی صفویه تا قبل از حكومت اللهیار خان مزینانی، مجددا بنا شد؛ ویرانه ای بود كه كسی در آن زندگی نمی كرد. وی با تعمیر قلعه و برج و باروی شهر، مردم را به اقامت و خانه سازی تشویق كرد.

نویسنده معتقد است كه حاكمان سبزوار اغلب به طور مستقیم و جداگانه اوضاع و اختیار شهر را در دست داشتند و گاهی اوقات بجز سبزوار بر ولایت اطراف هم حكومت می كردند. روحانیان و علماء نیز بعد از طبقه حكام قرار داشتند. از علما مشهور و معروف در دوره ی قاجار می توان به حاج میرزا عبدالغفور سبزواری، حاج میرزا اسماعیل فرزندشان، حاج ابراهیم شریعتمدار و تعداد زیادی از روحانیان مشهور اشاره كرد.

سادات نیز از جمله گروه های اجتماعی سبزوار در دوران سلطنت قاجار سادات بودند كه از مهم ترین آنان سادات بنی مختار، سادات عربشاهی و سادات علوی می توان اشاره كرد. گروهی دیگر تجار و كسبه ی محل بودند.

در ادامه شمس آبادی به وضعیت اقتصادی سبزوار در اواخر حكومت قاجار اشاره می كند و معتقد است كه ، بعد از آن كه سبزوار به همت اللهیارخان مزینانی به صورت شهری نوساز در آمد به سرعت رو به رشد و ترقی گذاشت.به علت آباد شدن این شهر جمعیت آن بالغ بر2000 نفر رسید و با گذشت 50 سال رشد جمعیت به 30000 سكنه رسید.

فصل سوم از بخش اول

این فصل شامل بررسی سبزوار و مشروطیت است كه خود شامل موارد ذیل می باشد.

1- نقش سبزوار در قیام تنباكو

2- زمینه های پیدایش مشروطیت در سبزوار

3- وضعیت اقتصادی و سیاسی سبزوار.

4- نقش رئیس الطلاب سبزوار در آشوب مشهد

5-مشروطه خواهان سبزوار و موافقان مشروطیت در سبزوار كه به سه دسته تقسیم می شدند: 1- روحانیان و علما 2 -ادیبان و شعرا 3- تجار و بازرگانان.

نویسنده در ادامه به بررسی وضعیت سبزوار پس از مشروطیت می پردازد. در این قسمت اشاره به چند نكته شده است.

الف) قتل نرسیس ارمنی در سبزوار؛ صبح روز دهم صفر مردم معترضی، كه اعتقادات دینی آنان خدشه دار شده بود او را كه مردی متجاوز بود؛ با گرفتن فتوا از علما ی دین به قتل رساندند.

ب) تاخت و تاز تركمنان در سبزوار در زمان فتحعلی شاهقاجار، عده ای از تركمن ها با تحریك رحیم خان، والی خوارزم به چپاول و غارتگری در منطقه ی سبزوار و جوین پرداختند و خسارت مالی و جانی زیادی به اهالی آن جا وارد كردند.

ج) افزایش ناامنی و بدرفتاری حكام با مردم.

د) حمایت مردم سبزوار از مجلس پیش از استبداد صغیر.

ه) اعتراض به روزنامه ی طوس در توهین به علمای سبزوار.

و) فتنه گری رشید السلطان در سبزوار.

ز)برقراری آرامش و سكون.

ك) قیام كلنل محمد تقی خان پسیان در خراسان.

ل) شورش ماژور اسماعیل خان بهادر در سبزوار.

فصل چهارم از بخش اول

این فصل سبزوار در دوره ی پهلوی اول را بررسی می كند كه شامل موارد ذیل می باشد.

1- مواضع علما در مقابل حكومت پهلوی

2- سیاست های ضد دینی رضاشاه كه بر گرفته از:

الف) قانون متحد الشكل كردن لباس

ب) كشف حجاب

ج) جلوگیری از برپایی مراسم مذهبی

د) ترویج فرهنگ غربی « تاسیس سازمان پرورش افكاری با استقرار و تثبیت سلطنت پهلوی، این رژیم رویكرد فرهنگی را تحت تاثیر قشر تحصیل كرده غربی را آغاز كرد كه راه رسیدن به تمدن غرب را ستیز با سنت و فرهنگ دینی جامعه ی ایران می دانستند.»

3- اوضاع اقتصادی سبزوار همزمان با روی كار آمدن سلطنت پهلوی كه باعث شد؛ كسادی اقتصاد و ورشكستگی تجارت، كمبود نان در سال هایی كه محصول گندم بالنسبه خوب بود ؛ ولی مردم با كمبود نان مواجه می شدند و علت آن این بود كه ارزاق محل برای مصرف یك ساله ی مردم كفاف نمی داد و محصول برداشت شده پس از گذشت4 تا 5 ماه از آغاز سال به پایان می رسید و این به علت برنامه ریزی نادرست مسئولان محلی و بی توجهی مقامات مركز به خواسته های ارسالی مردم در خصوص كمبود نان بود.

فصل پنجم از بخش اول

شمس آبادی در ادامه وضعیت سبزوار در جنگ جهانی دوم را بررسی می كند و به نكات ذیل اشاره می كند.

1- ورود قوای متفقین به مشهد و سبزوار

2- پیامدهای اشغال سبزوار كه این نیز خود شامل چند بند شد:

الف) قحطی و گرسنگی

ب)افزایش نا امنی و راهزنی

ج) رواج امراض و بیماری

د) دخالت در مسائل سیاسی انتخابات.

3- اعتراض روحانیان سبزوار به بازداشت آیت الله كاشانی توسط متفقین. باروی كار آمدن دولت دوم سهیلی (نخست وزیر) در بهمن 1321 متفقین لیست افرادی را به او دادند تا در كوتاه ترین زمان ممكن زمینه ی بازداشت عده ای از روحانیان از جمله آیت الله كاشانی فراهم شود. در بین بازداشت شدگان همه ی اقشار از جمله مردم عادی نیز وجود داشتند.

بخش دوم (كتاب مبارزات مردم سبزوار در جریان نهضت ملی شدن نفت)

فصل اول از بخش دوم

این فصل شامل چند بند می شود الف)كاندیداهای انتخابات و هئیت نظارت ب) مخالفت آیت الله كاشانی با كاندیداتوری فرزندش از سبزوار ج) مخالفت با نامزد های غیر بومی د)برپایی جلسه های انتخاباتی و رقابت كاندیداها.

فصل دوم از بخش دوم

در این فصل به موارد ذیل اشاره شده است. الف)حمایت مالی و معنوی مردم سبزوار از نهضت ب) انتشار دو روزنامه ی اسرار شرق و جلوه ی حقیقت.

فصل سوم از بخش دوم

احزاب و تشكل های سیاسی مذهبی در سبزوار(1320-1330ش) شامل الف) انجمن تبلیغات اسلامی ب)حزب توده ج)حزب خزان د)حزب میهن ه)حزب ایران و)حزب دمكرات ز)حزب عدالت ك) حزب استقلال ل)حزب قرآن سبزوار، در ا ین فصل مورد واكاوی قرار گرفته اند.

فصل چهارم از بخش دوم

در این فصل كودتای 28 مرداد در سبزوار شامل: الف) تعقیب اعضای حزب توده ب) تاسیس جمعیت مبارزین سبزوار در حمایت از رژیم را مورد بررسی قرار داده است.

فصل پنجم از بخش دوم

اوضاع اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی سبزوار در اوایل دهه 1340(ش) شامل؛ الف) بازتاب رحلت آیت الله بروجردی در سبزوار ب) وضعیت اقتصادی ج) وضعیت فرهنگی د) وضعیت بهداشتی و درمانی ، نیز دراین فصل مورد بررسی قرار گرفته است.

بخش سوم ، (سبزوار و انقلاب اسلامی)

فصل اول از بخش سوم

این فصل كتاب نكات مهمی از جمله اصلاحات ارضی كه عبارتند از: الف) مواضع مراجع و امام ب) تبلیغات روانی رژیم ج)اصلاحات ارضی در سبزوار را بیان می دارد.

فصل دوم از بخش سوم

انقلاب سفید و برگزاری رفراندوم ؛ كه شامل موارد ذیل می باشد را بررسی می كند. الف) حمایت روزنامه های خارجی از انقلاب سفید ب) حمایت برخی از مردم سبزوار از لوایح ششگانه.

فصل سوم از بخش سوم

عبارتند از: سبزوار در نهضت روحانیون در سال (1341-1343 ش) : الف) اعتراض روحانیان سبزوار به بازداشت امام،رژیم پهلوی در جمع بندی كه از مجموع حوادث كشور داشت به این نتیجه رسید كه با بازداشت رهبر نهضت و برخی از روحانیان مبارز هواداران امام باعث خاموش شدن اعتراض ها خواهد شد همزمان با بازداشت امام در مشهد نیز آیت الله سید حسن طباطبایی قمی را هم دستگیر كرد.

فصل چهارم از بخش سوم

این فصل ماجرای كاپیتولاسیون و اعتراض روحانیان را بررسی می كند و از دو قسمت تشكیل شده :الف) اعتراض امام به تصویب لایحه كاپیتولاسیون و بازداشت ایشان ب) واكنش روحانیان سبزوار به تبعید امام

فصل پنجم از بخش سوم

در این فصل نیز از فعالیت های فرهنگی- مذهبی روحانیان مدعو در سبزوار كه با برپایی الف) جلسه های مذهبی و عمومی ب) جلسه های انجمن حجتیه ج)دعوت از وعاظ و سخنرانان مذهبی.اكثر این مراسم ها در مساجد و تكایا و منازل روحانیان از جمله منزل پدر شهید مطهری و حجج اسلام علی محمدی و حسین شهرستانی برپا می شد، سخن به میان آمده است .

فصل ششم از بخش سوم

در این فصل جریان انحرافی حبیب الله عاشوری بررسی شده است و مواردی نظیر الف) فعالیت های انقلابی عاشوری ب) عقاید و تفكرات عاشوری ج)سفر عاشوری به سبزوار و مناظره با روحانیان وی برای نوشتن كتاب توحید د) تلاش گسترده وی در خصوص تبلیغ دیدگاه هایش بیان شده است.

فصل هفتم از بخش سوم

این فصل با عنوان وفات حاج مصطفی خمینی، آغاز اوج گیری نهضت؛ نامگذاری شده است. و به در خلال آن به موارد ذیل اشاره شده است.

الف) برپایی مجالس تحریم در بزرگداشت حاج مصطفی خمینی در سبزوار و شهرستان های دیگر

ب) بازتاب مقاله ی روزنامه ی اطلاعات در سبزوار. واكنش جامعه ی روحانیان، فرهنگیان به مقاله ی روزنامه ی اطلاعات

ج) تظاهرات عید فطر و سخنرانی شیخ احمد سخنور در مسجد جامع

د) واكنش مردم سبزوار به ایجاد محدودیت و محاصره ی بیت امام در عراق

ه) بزرگداشت چهلم شهدای هفدهم شهریور تهران در سبزوار

و) مبارزات دانش آموزان و جامعه ی فرهنگیان- آغاز جنبش دانش آموزی اعزام هئیتی به وسیله ی دولت برای رسیدگی به خواسته های فرهنگیان.

فصل هشتم از بخش سوم كتاب

در این فصل به چندین نكته ی مهم اشاره شده است .

الف)استقرار نهادها و ارگان های انقلابی ،تصرف شهربانی و ژاندارمری، تشكیل كمیته ی انقلاب اسلامی، تاسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

ب) فعالیت های سیاسی وحزبی

ج) همراه شدن مردم سبزوار با نظام جمهوری اسلامی ایران با برپایی رفراندوم در دوم بهمن 1358. اولین دوره ی انتخابات جمهوری اسلامی برگذار شد؛ مردم سبزوار كه حضور گسترده ای در انتخابات اولین دوره ی ریاست جمهوری در كارنامه ی خود داشتند با آغاز انتخابات اولین دوره ی مجلس دوباره پرشور و فعال به صحنه آمدند.

در این فصل همچنین به زندگینامه ی شهدای انقلاب سبزوار از جمله شهید محمد صانع زرنگ، صفرعلی برغمدی ، احمد محمدی كلاته بیاتی، تقی مشكانی، رمضانعلی طلوع نیا، رجبعلی ابراهیمی، محمود رازقندی و تعداد زیادی از این شهیدان جان بر كف اشاره شده است

نتیجه گیری

سبزوار پیشینه ی تاریخی طولانی دارد كه به گزارش برخی از تاریخ نویسان قدمت آن به پیش از اسلام و دوره ی پارتیان باز می گردد.سبزوار در تحولات منجر به قیام مشروطه نقش بسزایی ایفا كرده همچنین این شهر در قیام تنباكو از جمله شهرهایی بود كه به دنبال صدور فتوای میرزای شیرازی مبنی بر حرمت استعمال توتون و تنباكو با این عالم مجاهد همراه شد .در جریان ملی شدن صنعت نفت نیز مردم سبزوار نیز همچون مردم دیگر شهرها حمایت و پشتیبانی خود را اعلام كرد.

برشهایی از كتاب

درصفحه126كتاب آمده است:

«رژیم پهلوی برای آماده كردن مردم در پذیرش یكسان سازی لباس از مدت ها پیش دست به كار شده بود. رژیم طی تبلیغاتی روانی، متحدالشكل كردن لباس را باعث بوجود آمدن اتحاد قلبی عموم افراد مملكت، رفع اختلافات، تشتت بین مردم، كاستن از مخارج تهیه لباس و پوششی كه مانع از كار نباشد، معرفی كرد.رضا شاه قصد داشت تا مردم را از نظر لباس یك دست كند تا بنابر اعتقادش مورد استهزاء و تمسخر دیگران واقع نشود»

در صفحه 506 كتاب می خوانیم:

«در جریان ملی شدن صنعت نفت، مردم سبزوار نیز همچون مردم شهرها حمایت و پشتیبانی خود را از دولت ملی اعلام كردند. حمید سبزواری در اعتراض به واگذاری نفت به بیگانگان و تشكیل كنسرسیوم و همچنین نكوهش دولت وقت (رزم آرا) به علت مخالفتش با ملی شدن صنعت نفت قطعه شعری سرود و تنی چند از وعاظ با سخنرانی در مساجد از رزم آرا انتقاد كردند.چند تن از فرهنگیان و سیاسیون با ارسال تلگرافی به مجلس شورای ملی، كه رونوشت آن برای آیت الله كاشانی و دكتر مصدق هم ارسال شد، خواهان استخلاص هرچه زودتر خلیل تهماسبی، ضارب رزم آرا شدند.»