تاريخچه سبزوار

اطلاعات تاریخی :

نام سبزوار يا بيهق در كتيبه‌هاي كهن ديده نمي‌شود، اما مرحوم حسن پيرنيا در كتاب ارزشمند "تاريخ ايران باستان" جوين و سبزوار را جزء قلمرو پارتيان آورده كه قبل از تشكيل دولت اشكانيان توسط پارت‌ها، جزو سرزمين خاصه آنها بوده است.

بيهق نام ديرينه ناحيه اي از خراسان بوده است كه اكنون آنرا سبزوار خوانند، سبزوار از دير زمان مهد دانش و فرهنگ بوده و جايگاه خاصي را از اين نظر در ميان شهرهاي ديگر به خود اختصاص داده است. سابقه فرهنگي اين شهر آن چنان با ارزش است كه هر انساني با اندك مطالعه و توجه در مورد آن به اهميت مطلب پي مي برد و اين سابقه فرهنگي به زمان فتوحات اسلام و اوايل دوران حكومت اسلامي مي رسد. بخصوص دوره حكومت اموي صحابه پيامبر كه دوستدار خاندان اهل بيت عليه السلام بوده و مخالف حكومت ستم پيشه اموي به شمار مي آمدند براي دور ماندن از فشارها و تهديد هاي آنان به خراسان، به خصوص شهر بيهق روي آورده و اين ديار به عنوان پناهگاه آنان محسوب مي شد و يا اگر مورد خشم واليان قرار مي گرفتند براي تنبيه به اين شهر تبعيد مي شدند. از جمله ابور فاعه كه يكي از صحابه بزرگ پيامبر اكرم(ص)به شمار مي آمد سرنوشتي بدين صورت داشت.از طرفي مزاج مسلمانان عرب آب و هواي خشك را مي پسنديد و مسلمانان پس از پيروزي بر ساسانيان بيشتر مناطق گرم و خشك را براي سكونت انتخاب مي كردد و شهر بيهق به دليل اينكه در منطقه كويري و خشك جاي گرفته بود مورد پسند مسلمانان واقع شده و در اين شهر باقي ماندند و با مردم بومي همزيستي نموده و خاندانهاي مختلفي را بوجود آوردند كه در كتاب تاريخ بيهق به اين افراد از جمله قنبر غلام مولاي متقيان علي (ع)و ديگران اشاره شده است.و از اين خاندانها افراد بزرگواري در صحنه علم و ادب و زهد و تقوا پا به عرصه وجود گذاشتند كه در پيشرفت و توسعه فرهنگ و تحولات سياسي اجتماعي بيهق نقش بسزايي را ايفا كردند كه به عنوان نمونه در صحنه فرهنگي بايد به بزرگواراني از جمله ابوالحسن بيهقي مؤلف تاريخ بيهق و ابوالفضل بيهقي صاحب تاريخ مسعودي و ديگران اشاره كرد.و نيز در صحنه تحولات اجتماعي بايد به حركت عظيم سربداران اشاره نمود كه نهضتي شيعي را در مقابل ايلخانان مغول بوجود آوردند و اين جوشش اجتماعي حكومت سربداريه را در حدود نيم قرن
برقرارنمود.
شهر سبزوار توسط امير عبد … بن عاصر ابن گريز به اسلام روي آورد اين شهرستان از جمله 4 شهر اوليه است كه در ايران به مذهب اثني عشري گرويد (همدان ري كاشان سه شهر ديگر اين مجموعه اند) فرهنگ غني تشيع در اين منطقه موجب شد تا سبزوار خاستگاه نهضت انقلابي و شيعي سربداران عليه حكام ستمگر مغول گردد.
نهضت سربداران كه از روستاي باشتين سبزوار آغاز شد رفته رفته قسمت اعظم نواحي مركزي خراسان بزرگ تا حدود هرات و ولايت تومس(استان سمنان فعلي) را در بر گرفت و حكومت سربداران در اين ناحيه از ايران تشكيل گرديد. سبزوار پايتخت اين سلسله شد و همين سربداران بودند كه براي تحكيم مباني فقهي تشيع از شهيد اول خواستند تا يك دوره فقهي تاليف و به سبزوار ارسال دارد و كتاب لمعه را آن عالم بزرگوار به همين منظور تدوين نمود. بزرگاني چون ابوالفضل بيهقي مؤلف تاريخ مسعودي، ابوالحسن زيد بيهقي، ابن يمين فريومدي …و حكيم عالي قدر و فيلسوف شرق حاج ملاهادي سبزواري در اين ولايت پا به عرصه گيتي نهاده اند. معروف است كه شيخ طبرسي به مدت سي سال در اين شهر سكني گزيده و به قولي تفسير مجمع البيان را در همين شهرستان تاليف نموده است. همچنين جا دارد از معلم شهيد دكتر شريعتي كه از كوير محروم اين منطقه به جهان اسلام تقديم شده است نيز ياد كرد .

در بيان لفظ و ريشه نام سبزوار اين شهر كهن، سخنان گونه‌گوني در لابلاي كتابها و نوشته‌ها به چشم مي‌خورد.

در وجه تسميه سبزوار نوشته‌شده است: كه" … و گفته‌اند كه سبزوار را ساسويه بن شاپور الملك بنا كرده است و سبزوار در اصل ساسويه آباد بوده است و گفته اند پسر ابن ساسويه، يزدخسرو بود كه خسرو شير،خسرو آباد و خسروجرد را بنا كرده است.

مقدسي در كتاب« احسن التقاسيم» آنرا «ساوندان»خوانده است و چنين مي نويسد دو شهرك سوزوار و خسروجرد در آن است.

گذشته از نقل قول‌هاي ابن فندق كه بنياد سبزوار را به ساسانيان نسبت داده‌است، آثار و شواهد باستاني بررسي شده در اين شهرستان اهميت اين منطقه را تا مرحله استطاعت داشتن يكي از چهار آتشكده بزرگ ايران زمين، آذربرزين مهر، تأييد مي‌كند. اين بنا كه بقاياي آن يك چهار تاقي سنگي در كوههاي ريوند سبزوار است ساليان سال است كه سبزواريان را به تماشا نشسته‌است