آشنایی با شهر جغتای
آشنایی با شهر جغتای
جغتاي
شهر تاريخي وزيباي جغتاي در بلنداي جلگه جوين همچون نگين سبزي مي درخشد اين شهر با مساحت 4 كيلومت بالغ بر 7500 نفر جمعيت و حدود 50 اداره دولتي و غير دولتي ، موسسه عمومي و حقيقي دراين شهرفعاليت مي كند.
وضعيت كالبدي بافت قديم و جديد جغتاي بلايل رعايت اسلوب مهندسي و شهر سازي بسيار مطلوب و نماي خيابانها و ساختمانها و فضاي سبز آن چشم نواز مي باشد.
اين شهر بدليل وجود آب و هواي معتدل و باغهاي فراوان از نقاط ييلاقي منطقه بشمار مي آيد.
منطقه ي جغتاي در شمال غرب استان خراسان و در دامنه ي شمالي رشته كوه جغتاي قرار گرفته و از سطح دريا 1400 متر ارتفاع دارد.
این شهر يكي از بخشهاي هفتگانه شهرستان سبزوار مي باشد كه از شمال به شهرستان اسفراين ، از غرب به شهرستان جاجرم ، از جنوب به بخش داورزن ، از جنوب غربي به شهرستان شاهرود و از شرق به بخش جوين و نقاب مرتبط مي شود. در سال ۱۳۸۸ به شهرستان ارتقا شیدا کرد.
شهرستان جغتاي با وسعت 5 / 2325 كيلومتر مربع داراي چهار دهستان به نامهاي پايين جوين ، ميان جوين ، دستوران و مركزي ( ابوچناري ) مي باشد و 43 روستا و بالغ بر 55000 نفر جمعيت دارد.
تبنا به قول مستوفي در نزهت القلوب ( 740 هـ . ق ) نام قديم جغتاي كه در دو كيلو متري جنوب شهر واقع است كارزي بوده است كه در اثر كثرت استعمال و تغيير و تحول واژگان به قارزي تبديل شده است و اكنون آثار آن وجود دارد .
در نحوه ايجاد و نامگذاري شهر جغتاي محققان و پژوهشگران اختلاف نظردارند ، برخي معتقدند پيدايش جغتاي ناشي از مهاجرت اولوس جغتاي از نواحي ماوراء النهر ( آسياي مركزي ) به محل كنوني بوده و در نتيجه نام اين محل را به نام جغتاي كه فرمانرواي اولوي بوده ناميده اند.
در قولي ديگر به جهت اينكه امير حاجي بيك برلاس كه از طايفه الوس جغتاي و عم امير تيمور بود به سال ( 763 هـ . ق ) در اين منطقه ( خداشاه ) كشته شد ، لذا تيمور براي انتقام از قاتلان عم خود به اين منطقه هجوم آورده و سرزمينهاي اين نواحي را به رسم سيور غال به منظور دلجويي به بازماندگان حاجي بيك اهداء ميكندودر نتيجه طايفه برلاسيان در منطقه جغتاي ( محل كنوني ) كه خوش آب وهوا ترين نقطه اين نواحي است سكني گزيده و جغتاي كنوني را بنا نهاده اند . از سوي ديگر برخي محققان معتقدند واژه جغتاي با كلمه جغتاي كه نام پسردوم چنگيزخان است هيچ ارتباط زباني ندارد . و كلمه جغتاي واژه ي تركي است و از دو كلمه جغ به معناي آبنوس و تاي كه تغيير شكل يافته ي آتي به معناي پرتاب كردن است تشكيل يافته ئ بر اثر تركيب اين دو واژه الف آن حذف شده و به صورت جغتاي دآمده كه در واقع به معناي پرتاب كردن چوب آبنوس مي باشد و اين اسم از آنجا ناشي مي شود كه چون شهر در محلي مرتفع قرار داشته و اهالي براي دفاع از شهر چوبها و الوارهاي آبنوس را كه بسيار سخت و محكم هستند به سوي مهاجمان پرتاب مي نمودند.
تاريخ جغتاي نشان مي دهد كه اين شهر بيش از 150 سال سابقه مركزيت و حاكم نشيني داشته و به عنوان مركز حكومت ولايت ثلاث ( جغتاي ، بام و صفي آباد و ميان آباد ) نقش عمده اي از نظر سياسي واجتماعي در منطقه داشته همچنين نماينده اي مستقل از شهر ستان سبزوار در مجلس شوراي ملي آن زمان داشته است.
در سال 1316 بخشداري جغتاي تاسيس شده و قلمرو ماموريت آن كل دشت جوين ( از ايستگاه بيهق در شرق تا حوالي روستاي امير آباد جاجرم در غرب ) بوده است . لازم به ذكر است طي دو مرحله در سال 1339 و 1346 شهرداري جغتاي تصويب مي شود ولي به علت نامعلومي هر بار از فعاليت باز مانده و تحقق نيافته است . بعد ازپيروزي انقلاب اسلامي و با پيگيريهاي مستمر اهالي و همت مسئولان دلسوز كشور جغتاي در سال 1363 به عنوان نقطه شهري شناخته شد و از همان تاريخ فعاليت خود را شروع نموده است.
آثار تاريخي و جاذبه هاي گردشگري شهرو منطقه جغتاي :
با توجه به موقعيت جغرافيايي و تاريخي شهر و منطقه جغتاي و اعتدال آب و هوا ي آن دذ فصول مختلف و وجود باغستانها و ييلاقهاي خوش آب و هوا در كوهستان و تفرجگاههاي زيبا و با صفا در جايجاي اين منطقه هر ساله تعداد زيادي مسافران و گردشگران از مناطق مختلف اين شهرو منطقه ديدن مي كنند.
برخي آثار ديدني و جاذبه هاي گردشگري اين منطقه عبارتند از :
1 ـ مجتمع فرهنگي وتفريحي شادي جوين : در شمال شهر جغتاي ( روستاي خدا شاه )
2 ـ سد كمايستان و تفرجگاه هاي حومه آن وبند تاريخي كمايستان
3 ـ مسجد قلعه قارزي جغتاي كه سنگ بناي آ“ به تاريخ 1045 ( هـ . ق ) در زمان شاه صفي صفوي گذاشته شده است.
4 ـ مسجد تاريخي روستاي خسرو شير جغتاي به شماره ثبت 2093
5 ـ معصوم زاده جغتاي منسوب به اولاد امام موسي بن جعفر(ع ) که در جوار باغستان هاي شهر واقع است.
6 ـ آرامگاه سلطان سيد احمد علوي : از اعقاب امام زين العابدين ( ع ) در روستايخداشاه جغتاي به شماره ثبت 4039 .
7 ـ آرامگاه سيد حسن غزنوي : در روستاي آزاد وار جغتاي به شماره ثبت 2065
8 ـ آرامگاه خواجه معين الدين جويني : در روستاي انداده جغتاي ( صاحب كتاب شعر نگارستان )
9 ـ آرامگاه شاهزاده اسماعيل : در دو كيلو متري جاده جغتاي
10 ـ آرامگاه امامزاده سيد حسن : در روستاي شفيع آباد جغتاي . 11 آرامگاه سلطان سيد عبد الله : در روستاي گَفت جغتاي 12 ـ قلعه كهنه در روستاي كهنه جغتاي 13 ـ قلعه شادمان 14 ـ ارگ شاهقلي 15 ـ ارگ نوجو 16 ـ آرامگاه امامزاده جزندر 17 ـ قلعه فراشيان 18 ـ تپه هاي باستاني بالغ بر 11 محوطه تاريخي 19 ـ غار جاورتن 20 ـ قلعه گر در رشته كوه جغتاي كه معروف به بام شهرستان سبزوار مي باشد. 21 ـ برج تاريخي روستاي ريواده عبدل آباد. 22 ـ قلعه قديمي جغتاي ( قارزي ) در دو كيلو متري جنوب شهر كه در بالاي تپه اي رفيع تحداث شده و از نظر موقعيت طبيعي و استحكامات نظامي ، همتاي آق قلعه ، قلعه مزينان ، و قلعه باشتين بوده و به گواهي تاريخ تنها قلعه اي است كه مهاجمان از تسخير آن ناتوان بوده اند.
مشاهير جغتاي
مشهر و منطقه جغتاي در طول تاريخ مامن بزرگان و انديشمندان و شاعران گرانقدر بوده و بزرگان و نام آوران زيادي را در عرصه علم و ادب و سياست پرورش داده است .
جغتاي در گذشته مركزولايت جوين بوده و بسياري از شخصيتهاي علمي و ادبي و سياسي يا پسوند جويني در تاريخ معروف هستند از جمله اند: شيخ ابو محمد عبدالله جويني : پدر امام الحرمين جويني از محدثان و مفسران بزرگ قرن پنجم كه در نيشابور مجلس مناظره و تعليم خاص داشته است. امام الحرمين : عبدالملك جويني ( امام الحرمين ، ضياء الدين ابو المعالي عبدالملك بن عبداله بن يوسف جويني ) كه از فقيهان برجسته و پيشوايانمعروف شافعيان و يكي از موسسان علم كلام بوده است وي 30 سال در نظاميه نيشابور به كار تد ريس و خطابه مشغول بود و همه روزه 300 نفر براي استفاده از درسهاي او در مجلس حاضر مي شده است . از شاگردان معروف وي ، غزالي دانشمند بزرگ اسلام و مسعود زور آبادي ازعلماي بزرگ خراسان مي باشد.
منتجب الدين جويني : معروف به بديع كاتب و مشهور به اتابك جويني از بزرگان شعر و ادب قرن ششم هجري بوده است.
بهاء الدين محمد بن علي جويني : خواهر زاده منتجب الدين بديع كاتب جويني و دبير وصاحب ديوان و انشاء سلطان سنجررو از اديبان و دانشوران زمان بحساب مي آمده است.
شمس الدين محمد صاحب ديوان : وي فرزند بهاء الدين محمدمي باشد و از جواني در دربار مغول بوده و از اعمال هلاكو خان بشمار مي رفت و در سال 661به وزارت هلاكو رسيد وي در نهايت بر اثر نهايت بر اثر سعايت معرضان به دست ارغون خان شربت شهادت نوشيد . خواجه شمس الدين يكي از بزرگان تاريخ ايران است كه از حيث تدبير و كارداني و رعيت پروري ودانش گستري مقامي همتراز خواجه نظام الملك طوسي را دارد . قنات صاحب آباد يكي از خدمات عمراني وي در جغتاي محسوب مي شود كه هنوز در بافت قديمي شهر ( نارنج قلعه ) جاري است .
فرزندان خواجه شمس الدين محمد صاحب ديوان : به نامهاي يحيي ، فرج الله ، مسعود ، اتباك ، بهاء الدين محمد ، شرف الدين هارون ( داماد المعتصم بالله ) هريك به نوبه خود از اديبان و دانشمندان زمانخود به شمار مي آمده اند .
عطاملك جويني : علاء الدين عطاملك جويني فرزند بهاء الدين محمد يكي از بزرگترين و والاترين مورخان دوره مغول ( قرن هفتم ) بوده ، وي بر اثر دانش فراوان و بينش درست در سلك خواص امير ارغون آقا در آمد وي در حدود 24 سال حكومت بغداد عراق و خوزستان
شهر تاريخي وزيباي جغتاي در بلنداي جلگه جوين همچون نگين سبزي مي درخشد اين شهر با مساحت 4 كيلومت بالغ بر 7500 نفر جمعيت و حدود 50 اداره دولتي و غير دولتي ، موسسه عمومي و حقيقي دراين شهرفعاليت مي كند.
وضعيت كالبدي بافت قديم و جديد جغتاي بلايل رعايت اسلوب مهندسي و شهر سازي بسيار مطلوب و نماي خيابانها و ساختمانها و فضاي سبز آن چشم نواز مي باشد.
اين شهر بدليل وجود آب و هواي معتدل و باغهاي فراوان از نقاط ييلاقي منطقه بشمار مي آيد.
منطقه ي جغتاي در شمال غرب استان خراسان و در دامنه ي شمالي رشته كوه جغتاي قرار گرفته و از سطح دريا 1400 متر ارتفاع دارد.
این شهر يكي از بخشهاي هفتگانه شهرستان سبزوار مي باشد كه از شمال به شهرستان اسفراين ، از غرب به شهرستان جاجرم ، از جنوب به بخش داورزن ، از جنوب غربي به شهرستان شاهرود و از شرق به بخش جوين و نقاب مرتبط مي شود. در سال ۱۳۸۸ به شهرستان ارتقا شیدا کرد.
شهرستان جغتاي با وسعت 5 / 2325 كيلومتر مربع داراي چهار دهستان به نامهاي پايين جوين ، ميان جوين ، دستوران و مركزي ( ابوچناري ) مي باشد و 43 روستا و بالغ بر 55000 نفر جمعيت دارد.
تبنا به قول مستوفي در نزهت القلوب ( 740 هـ . ق ) نام قديم جغتاي كه در دو كيلو متري جنوب شهر واقع است كارزي بوده است كه در اثر كثرت استعمال و تغيير و تحول واژگان به قارزي تبديل شده است و اكنون آثار آن وجود دارد .
در نحوه ايجاد و نامگذاري شهر جغتاي محققان و پژوهشگران اختلاف نظردارند ، برخي معتقدند پيدايش جغتاي ناشي از مهاجرت اولوس جغتاي از نواحي ماوراء النهر ( آسياي مركزي ) به محل كنوني بوده و در نتيجه نام اين محل را به نام جغتاي كه فرمانرواي اولوي بوده ناميده اند.
در قولي ديگر به جهت اينكه امير حاجي بيك برلاس كه از طايفه الوس جغتاي و عم امير تيمور بود به سال ( 763 هـ . ق ) در اين منطقه ( خداشاه ) كشته شد ، لذا تيمور براي انتقام از قاتلان عم خود به اين منطقه هجوم آورده و سرزمينهاي اين نواحي را به رسم سيور غال به منظور دلجويي به بازماندگان حاجي بيك اهداء ميكندودر نتيجه طايفه برلاسيان در منطقه جغتاي ( محل كنوني ) كه خوش آب وهوا ترين نقطه اين نواحي است سكني گزيده و جغتاي كنوني را بنا نهاده اند . از سوي ديگر برخي محققان معتقدند واژه جغتاي با كلمه جغتاي كه نام پسردوم چنگيزخان است هيچ ارتباط زباني ندارد . و كلمه جغتاي واژه ي تركي است و از دو كلمه جغ به معناي آبنوس و تاي كه تغيير شكل يافته ي آتي به معناي پرتاب كردن است تشكيل يافته ئ بر اثر تركيب اين دو واژه الف آن حذف شده و به صورت جغتاي دآمده كه در واقع به معناي پرتاب كردن چوب آبنوس مي باشد و اين اسم از آنجا ناشي مي شود كه چون شهر در محلي مرتفع قرار داشته و اهالي براي دفاع از شهر چوبها و الوارهاي آبنوس را كه بسيار سخت و محكم هستند به سوي مهاجمان پرتاب مي نمودند.
تاريخ جغتاي نشان مي دهد كه اين شهر بيش از 150 سال سابقه مركزيت و حاكم نشيني داشته و به عنوان مركز حكومت ولايت ثلاث ( جغتاي ، بام و صفي آباد و ميان آباد ) نقش عمده اي از نظر سياسي واجتماعي در منطقه داشته همچنين نماينده اي مستقل از شهر ستان سبزوار در مجلس شوراي ملي آن زمان داشته است.
در سال 1316 بخشداري جغتاي تاسيس شده و قلمرو ماموريت آن كل دشت جوين ( از ايستگاه بيهق در شرق تا حوالي روستاي امير آباد جاجرم در غرب ) بوده است . لازم به ذكر است طي دو مرحله در سال 1339 و 1346 شهرداري جغتاي تصويب مي شود ولي به علت نامعلومي هر بار از فعاليت باز مانده و تحقق نيافته است . بعد ازپيروزي انقلاب اسلامي و با پيگيريهاي مستمر اهالي و همت مسئولان دلسوز كشور جغتاي در سال 1363 به عنوان نقطه شهري شناخته شد و از همان تاريخ فعاليت خود را شروع نموده است.
آثار تاريخي و جاذبه هاي گردشگري شهرو منطقه جغتاي :
با توجه به موقعيت جغرافيايي و تاريخي شهر و منطقه جغتاي و اعتدال آب و هوا ي آن دذ فصول مختلف و وجود باغستانها و ييلاقهاي خوش آب و هوا در كوهستان و تفرجگاههاي زيبا و با صفا در جايجاي اين منطقه هر ساله تعداد زيادي مسافران و گردشگران از مناطق مختلف اين شهرو منطقه ديدن مي كنند.
برخي آثار ديدني و جاذبه هاي گردشگري اين منطقه عبارتند از :
1 ـ مجتمع فرهنگي وتفريحي شادي جوين : در شمال شهر جغتاي ( روستاي خدا شاه )
2 ـ سد كمايستان و تفرجگاه هاي حومه آن وبند تاريخي كمايستان
3 ـ مسجد قلعه قارزي جغتاي كه سنگ بناي آ“ به تاريخ 1045 ( هـ . ق ) در زمان شاه صفي صفوي گذاشته شده است.
4 ـ مسجد تاريخي روستاي خسرو شير جغتاي به شماره ثبت 2093
5 ـ معصوم زاده جغتاي منسوب به اولاد امام موسي بن جعفر(ع ) که در جوار باغستان هاي شهر واقع است.
6 ـ آرامگاه سلطان سيد احمد علوي : از اعقاب امام زين العابدين ( ع ) در روستايخداشاه جغتاي به شماره ثبت 4039 .
7 ـ آرامگاه سيد حسن غزنوي : در روستاي آزاد وار جغتاي به شماره ثبت 2065
8 ـ آرامگاه خواجه معين الدين جويني : در روستاي انداده جغتاي ( صاحب كتاب شعر نگارستان )
9 ـ آرامگاه شاهزاده اسماعيل : در دو كيلو متري جاده جغتاي
10 ـ آرامگاه امامزاده سيد حسن : در روستاي شفيع آباد جغتاي . 11 آرامگاه سلطان سيد عبد الله : در روستاي گَفت جغتاي 12 ـ قلعه كهنه در روستاي كهنه جغتاي 13 ـ قلعه شادمان 14 ـ ارگ شاهقلي 15 ـ ارگ نوجو 16 ـ آرامگاه امامزاده جزندر 17 ـ قلعه فراشيان 18 ـ تپه هاي باستاني بالغ بر 11 محوطه تاريخي 19 ـ غار جاورتن 20 ـ قلعه گر در رشته كوه جغتاي كه معروف به بام شهرستان سبزوار مي باشد. 21 ـ برج تاريخي روستاي ريواده عبدل آباد. 22 ـ قلعه قديمي جغتاي ( قارزي ) در دو كيلو متري جنوب شهر كه در بالاي تپه اي رفيع تحداث شده و از نظر موقعيت طبيعي و استحكامات نظامي ، همتاي آق قلعه ، قلعه مزينان ، و قلعه باشتين بوده و به گواهي تاريخ تنها قلعه اي است كه مهاجمان از تسخير آن ناتوان بوده اند.
مشاهير جغتاي
مشهر و منطقه جغتاي در طول تاريخ مامن بزرگان و انديشمندان و شاعران گرانقدر بوده و بزرگان و نام آوران زيادي را در عرصه علم و ادب و سياست پرورش داده است .
جغتاي در گذشته مركزولايت جوين بوده و بسياري از شخصيتهاي علمي و ادبي و سياسي يا پسوند جويني در تاريخ معروف هستند از جمله اند: شيخ ابو محمد عبدالله جويني : پدر امام الحرمين جويني از محدثان و مفسران بزرگ قرن پنجم كه در نيشابور مجلس مناظره و تعليم خاص داشته است. امام الحرمين : عبدالملك جويني ( امام الحرمين ، ضياء الدين ابو المعالي عبدالملك بن عبداله بن يوسف جويني ) كه از فقيهان برجسته و پيشوايانمعروف شافعيان و يكي از موسسان علم كلام بوده است وي 30 سال در نظاميه نيشابور به كار تد ريس و خطابه مشغول بود و همه روزه 300 نفر براي استفاده از درسهاي او در مجلس حاضر مي شده است . از شاگردان معروف وي ، غزالي دانشمند بزرگ اسلام و مسعود زور آبادي ازعلماي بزرگ خراسان مي باشد.
منتجب الدين جويني : معروف به بديع كاتب و مشهور به اتابك جويني از بزرگان شعر و ادب قرن ششم هجري بوده است.
بهاء الدين محمد بن علي جويني : خواهر زاده منتجب الدين بديع كاتب جويني و دبير وصاحب ديوان و انشاء سلطان سنجررو از اديبان و دانشوران زمان بحساب مي آمده است.
شمس الدين محمد صاحب ديوان : وي فرزند بهاء الدين محمدمي باشد و از جواني در دربار مغول بوده و از اعمال هلاكو خان بشمار مي رفت و در سال 661به وزارت هلاكو رسيد وي در نهايت بر اثر نهايت بر اثر سعايت معرضان به دست ارغون خان شربت شهادت نوشيد . خواجه شمس الدين يكي از بزرگان تاريخ ايران است كه از حيث تدبير و كارداني و رعيت پروري ودانش گستري مقامي همتراز خواجه نظام الملك طوسي را دارد . قنات صاحب آباد يكي از خدمات عمراني وي در جغتاي محسوب مي شود كه هنوز در بافت قديمي شهر ( نارنج قلعه ) جاري است .
فرزندان خواجه شمس الدين محمد صاحب ديوان : به نامهاي يحيي ، فرج الله ، مسعود ، اتباك ، بهاء الدين محمد ، شرف الدين هارون ( داماد المعتصم بالله ) هريك به نوبه خود از اديبان و دانشمندان زمانخود به شمار مي آمده اند .
عطاملك جويني : علاء الدين عطاملك جويني فرزند بهاء الدين محمد يكي از بزرگترين و والاترين مورخان دوره مغول ( قرن هفتم ) بوده ، وي بر اثر دانش فراوان و بينش درست در سلك خواص امير ارغون آقا در آمد وي در حدود 24 سال حكومت بغداد عراق و خوزستان
+ نوشته شده در ساعت توسط هیات تحریریه گنجینه
|
این وبسایت علاوه بر فعالیت در زمینه تاریخی و جغرافیایی سعی بر آن دارد تا هر انچه در فضای مجازی درباره غرب خراسان به ویژه سبزوار و ششتمد منتشر شده از جمله مقاله و اخبار جمع آوری و یا خود به انتشار آنها بپردازد.